علی اکبر صالحی رئیس بنیاد ایران شناسی و وزیر سابق امور خارجه ایران در تازه ترین اظهارات خود تأکید کرد که نماد شیر و خورشید ریشه‌ای ایرانی اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی ایران است. او گفت: «شیر و خورشید نمادی است که ریشه در هویت ایرانی- اسلامی دارد و متعلق به جمهوری اسلامی است اما دیگران از آن استفاده می‌کنند.
فلسفه نماد شیر و خورشید مربوط به حضرت علی (ع) است و مالکیت معنوی آن متعلق به ایران است». صالحی افزود که برخی کشورها چندین بار خواسته اند از این نماد استفاده کنند اما مخالفت ایران به عنوان مالک معنوی نماد، مانع انجام این کار شده است.
این اظهارات صالحی در حالی بیان میشود که در اعتراضات دی ماه ۱۴۰۴ در ،ایران پرچم شیر و خورشید به طور گسترده ای مورد استفاده قرار گرفت و بحث و تبلیغات فراوانی درباره این نماد در شبکه های اجتماعی به راه افتاد حتی شبکه اجتماعی ایکس توئیتر (سابق) اعلام کرد ایموجی پرچم ایران را با طرح شیر و خورشید جایگزین خواهد کرد. پیش از این هم غلامعلی حداد عادل در مورد مجسمه های شیر و خورشید بر سر در مجلس در سال ۸۶ گفته بود که قرار شد رسانه ها در این خصوص کمک کنند و نظر سنجی انجام دهند که آیا بالا رفتن شیرها بر سر در مجلس؛ از نظر افکار عمومی جامعه، نوعی احیای شعارهای قبل از انقلاب محسوب نمی شود؟ اگر این تلقی ایجاد نمی شود ما نیز مشکلی نداریم مسئله مهم این است که بدانیم مردم چه تلقی دارند.

ریشه‌های تاریخی نماد شیر و خورشید

از سنت‌های اخترشناسی میان‌رودان تا بازتاب در فرهنگ ایرانی
نماد «شیر و خورشید» از شناخته‌شده‌ترین ترکیب‌های تصویری در تاریخ ایران و بخش‌هایی از خاورمیانه است؛ نشانه‌ای که پیشینه آن به سده‌های پیش از شکل‌گیری دولت‌های ملی بازمی‌گردد و در گذر زمان، کارکردهای نجومی، اسطوره‌ای و سپس سیاسی یافته است.
بخش قابل توجهی از پژوهشگران، منشأ این ترکیب را در سنت‌های اخترشناسی باستان جست‌وجو می‌کنند. در نظام‌های نجومی میان‌رودان، پیوند میان خورشید و صورت فلکی شیر از جایگاهی ویژه برخوردار بود. در نجوم سنتی، خورشید هنگام عبور از برج اسد یا شیر، به اوج قدرت نمادین خود می‌رسید. این پیوند کیهانی، به‌تدریج در هنر و نقش‌مایه‌های باستانی بازتاب یافت و تصویر «خورشید در پیوند با شیر» شکل گرفت.
آکسل کرایه ایران‌شناس آلمانی، بر این باور است که ترکیب خورشید بر فراز شیر ریشه در سنت‌های میان‌رودان باستان دارد. به گفته او، در نجوم اسلامی نیز برج «شیر» جایگاه خورشید تلقی می‌شود و این تداوم مفهومی، نشان از انتقال یک سنت نمادین کهن به دوره‌های بعدی دارد. چنین تحلیلی، منشأ این نشان را نه صرفاً سیاسی، بلکه مرتبط با نظام‌های معرفتی و کیهانی می‌داند.
در هنر هخامنشی و سپس دوره‌های اشکانی و ساسانی، تصویر شیر حضوری پررنگ دارد؛ هرچند ترکیب صریح «شیر و خورشید» به شکل متأخرتر دیده می‌شود. شیر در این دوره‌ها نماد قدرت، شجاعت و پادشاهی بود و خورشید نیز به‌عنوان نماد فروغ ایزدی و نظم کیهانی شناخته می‌شد. پیوند این دو عنصر، به‌تدریج در قالب‌های هنری و سکه‌ها تثبیت شد.
در دوره اسلامی، این نماد وارد لایه‌های تازه‌ای از معنا شد. با گسترش نجوم اسلامی و ترجمه متون یونانی و بابلی، مفاهیم اخترشناختی در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی بازتفسیر شدند. برج اسد به‌عنوان «خانه خورشید» در متون نجومی مطرح بود و همین پیوند، پشتوانه نظری استمرار این ترکیب شد. در این مرحله، معنا از اسطوره به نماد کیهانی و سپس به نشان سیاسی تغییر مسیر داد.
از سده‌های میانی به بعد، به‌ویژه در دوره صفوی، نماد شیر و خورشید در پرچم‌ها و نشان‌های حکومتی ظاهر شد. در این مقطع، تفسیر شیعی نیز به آن افزوده شد و برخی آن را به نمادهای مذهبی پیوند زدند. با این حال، بسیاری از پژوهشگران تأکید دارند که لایه مذهبی، متأخر بر یک نماد کهن افزوده شده و منشأ اولیه آن اخترشناختی بوده است.
در دوره قاجار، شیر و خورشید به نشان رسمی دولت ایران تبدیل شد و بر سکه‌ها، پرچم‌ها و اسناد حکومتی نقش بست. در این دوره، گاه شمشیر نیز به دست شیر افزوده شد که تفسیری نظامی و اقتدارگرایانه به نماد می‌داد. با این حال، ساختار اصلی همان پیوند دیرینه شیر و خورشید باقی ماند.
از منظر تاریخی، اهمیت این نماد در تداوم و تطبیق‌پذیری آن نهفته است. ترکیبی که ریشه در سنت‌های نجومی میان‌رودان دارد، در ایران باستان بازتفسیر می‌شود، در دوره اسلامی معنای تازه می‌یابد و در عصر جدید کارکرد سیاسی پیدا می‌کند. این روند نشان می‌دهد که نمادها در طول تاریخ، ثابت نمی‌مانند؛ بلکه در بسترهای گوناگون، معنای خود را بازسازی می‌کنند.
بررسی پیشینه شیر و خورشید، صرفاً مطالعه یک نشان گرافیکی نیست، بلکه مطالعه سیر تحول اندیشه، قدرت و هویت در تمدن ایرانی و خاورمیانه است. این نماد، نمونه‌ای از چگونگی انتقال مفاهیم از اخترشناسی باستان به سیاست مدرن و از اسطوره به هویت ملی به‌شمار می‌رود.

نماد شیروخورشید بر پرچم
از سوی دیگر افسانه نجم آبادی، پژوهشگر ایرانی، اشاره می کند که نشان شیر و خورشید موفقیتی بی مانند در به تصویر کشیدن هویت مدرن ایرانی داشته و تحت تأثیر همه فرهنگهای مهم تاریخ ایران از جمله ،زرتشتی شیعی و ایرانی بوده است.
در اساطیر ایرانی نیز بارها شیر و خورشید نزد قوم پارسی باستان وجهه‌ای مقدس یافته اند؛ برای مثال در تحولات ساسانی خورشید و شیر هر یک نمادی از قدرت بودند نخستین شواهد ثبت شده از به کارگیری نماد شیر و خورشید روی پرچم به دوران اواسط قرن پانزدهم میلادی باز می گردد دانشنامه ایرانیکا به یک تصویر شاهنامه مصور متعلق به سال ۱۴۲۳ میلادی اشاره میکند که در آن شیر و خورشید روی یک پرچم نقاشی شده است.
این منبع همچنین تصویری مشابه از دوره تیموری (حدود ۱۴۶۰ (میلادی) نقل میکند بنابراین قرن پانزدهم اولین برهه‌ای است که این نماد به پرچم ایرانیان وارد می‌شود.
از زمان ظهور سلسله صفویه قرن شانزدهم (میلادی) نیز نماد شیر و خورشید جایگاه رسمی تری یافت. شاه عباس اول صفوی بنیان گذار) امپراتوری صفوی این نشان را به عنوان سمبل ایران پذیرفت و از آن به عنوان نشان رسمی مملکتی استفاده شد در زمان شاه عباس به بعد شیر و خورشید به نشان شناخته شده ایران تبدیل شده بود. در واقع صفویان با تأکید بر مذهب شیعه و بازنمایی مفاهیم دینی ملی، تفسیر ویژه ای نیز از این نماد داشتند؛ برای مثال برخی حکیمان و مورخان شیعه، شیر را نمادی از امام علی (ع) و خورشید را نمادی از مریم یا خدا انگاشته‌اند گرچه تلقی‌های مختلفی وجود داشته است. در دوران قاجار قرن نوزدهم و اوایل بیستم میلادی علامت شیر و خورشید کاملاً عنصر مرکزی هویت ملی ایران شد. فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه قاجار، پرچمی سه رنگ آبی یا سبز سفید و قرمز) را به کار گرفتند که در وسط نوار سفید رنگ شیر و خورشید قرار داشت. به گزارش بریتانیکا، پرچم ایران از سده پانزدهم میلادی چنین ترکیبی داشت و در انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ (۱۹۰۶ م ) پرچم سه رنگ سبز و‌سفید و قرمز با همان تصویر شیر و خورشید به رسمیت شناخته شد. همچنین در عصر قاجار، نشان شیر و خورشید در نشانها و نشانهای افتخار و مدالهای دولت به کار رفت؛ جالب آنکه در این دوره شمشیری نیز به دست شیر داده شد.
نهایتا اینکه بنابر نمادهایی که وجود دارد، شیر، نماد شجاعت ایرانی است و در خوانش شیعی در دوره صفویه به طور ضمنی به شجاعت حضرت علی نیز ارجاع شده است. شمشیر نماد عدالت و دفاع مشروع ایرانی است و قدرت و حفظ نظم را نمایندگی میکند همچنین خورشید نیز نماد نور و مشروعیت است و کهنسالی ایران را نشان می‌دهد.

شمشیری که بعدها به دست شیر رسید
اگر شیر و خورشید را یکی از پایدارترین نمادهای تاریخ ایران بدانیم باید توجه داشت که همه عناصر این نشان همزمان و از ابتدا کنار هم نبوده اند. یکی از مهمترین اجزای بحث برانگیز این نماد شمشیری است که در دوره ای متأخر به دست شیر اضافه شد؛ عنصری که امروز در بسیاری از بازنمایی های پرچم تاریخی ایران به عنوان جزء جدایی ناپذیر آنپشناخته می‌شود اما در واقع چنین نبوده است.
منابع تاریخی و تصاویر باقی مانده از دوره های بررسی صفوی نشان میدهد که شیر و خورشید در نخستین اشکال رسمی خود فاقد هرگونه سلاح بودند. شیر معمولاً به صورت ایستاده یا در حال حرکت تصویر میشد و خورشید با چهره ای انسانی یا بدون چهره در پشت یا بالای آن قرار داشت در این دوره نماد بیش از آنکه بار مذهبی داشته باشد، ریشه در سنتهای نجومی اسطوره ای و سلطنتی داشت و به عنوان نشانه ای از قدرت، نظم کیهانی و پادشاهی به کار می رفت.
ورود شمشیر به این نماد، به تدریج و از اواخر دوره . زندیه و به طور مشخص در دوره قاجار رخ داد. در این مقطع تاریخی دولت مرکزی ایران در تلاش بود تا مشروعیت سیاسی خود را بیش از پیش با مفاهیم مذهبی به ویژه تشیع پیوند بزند. در همین چارچوب تفسیری تازه از نماد شیر و خورشید شکل گرفت؛ تفسیری که در آن شیر به عنوان نماد حضرت علی (ع) خوانده شد. لقبی که در متون دینی برای او به کار رفته – «اسدالله الغالب» – به این تفسیر قدرت بیشتری بخشید.
بر اساس این خوانش شمشیری که به دست شیر داده شد اشاره ای نمادین به ذوالفقار، شمشیر منسوب به حضرت علی (ع) داشت. از این پس ترکیب نمادین شیر شمشیر و خورشید میتوانست همزمان حامل پیامهای مذهبی سیاسی و ملی باشد قدرت، عدالت، دفاع و مشروعیت الهی این برداشت البته حاصل یک روند تاریخی و ایدئولوژیک بود و نه بازتاب معنای اولیه نماد در دوره قاجار، شیر شمشیر به دست به تدریج به شکل غالب و رسمی این نشان تبدیل شد. پرچمهای دولتی، سکه‌ها، نشانها و مدالهای حکومتی همگی این تصویر را باز تولید می کردند. حتی جهت نگاه شیر و حالت نگه داشتن شمشیر نیز واجد معنا تلقی میشد؛ اغلب شیر رو به سمت چپ تصویر میشد و شمشیر را به نشانه آمادگی و اقتدار در دست داشت.